Η Γιαπωνέζα καλλιτέχνις της avant-garde Γιαγιόι Κουσάμα (Yayoi Kusama) πέθανε σε ηλικία 97 ετών, αφήνοντας πίσω της ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και ιδιότυπα έργα της σύγχρονης τέχνης.

Για δεκαετίες, η Κουσάμα επέλεξε να ζει σε ψυχιατρική κλινική στο Τόκιο, όπου συνέχισε αδιάκοπα να εργάζεται. Οι εκθέσεις της προσέλκυαν εκατομμύρια επισκέπτες σε όλο τον κόσμο, ενώ έργα της έφτασαν να πωλούνται σε τιμές-ρεκόρ για γυναίκα καλλιτέχνιδα.

«Δεν άφησε ποτέ το πινέλο από τα χέρια της»

Η Κουσάμα πέθανε στις 14 Αυγούστου σε νοσοκομείο του Τόκιο. «Συνέχισε να ζωγραφίζει μέχρι τις τελευταίες ημέρες της, χωρίς ποτέ να αφήσει το πινέλο της», ανέφερε η ανακοίνωση. Μέσα από την τέχνη της, πρόσθεσε, εξακολουθούσε μέχρι το τέλος να αναζητά την «αιώνια αγάπη» και την «αιώνια ψυχή».

«Θα συνεχίσουμε να τιμούμε τις επιθυμίες της Κουσάμα και, μέσα από την τέχνη, να προσφέρουμε ελπίδα και δύναμη για το μέλλον στους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο», ανέφερε ακόμη.

Από την αφάνεια στην παγκόσμια αναγνώριση

Στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του ’60, σε μια καλλιτεχνική σκηνή που κυριαρχούνταν από άνδρες, η δουλειά της δεν έτυχε της αναγνώρισης που περίμενε. Η ίδια, όμως, κατάφερε να προκαλέσει έντονες συζητήσεις με τις εκθέσεις και τις περφόρμανς της. Παρουσίαζε γλυπτά με έντονα φαλλικά στοιχεία, ενώ χρησιμοποιούσε συχνά και το γυμνό στις περφόρμανς της.

Το 1965 παρουσίασε για πρώτη φορά τα «Infinity Mirror Rooms», εγκαταστάσεις στις οποίες καθρέφτες και φώτα δημιουργούν την ψευδαίσθηση ενός χώρου χωρίς τέλος. Τα «δωμάτια» αυτά έγιναν με τα χρόνια από τα δημοφιλέστερα έργα της, προσελκύοντας εκατομμύρια επισκέπτες. Παράλληλα, οι χαρακτηριστικές βούλες της και οι περίφημες κολοκύθες της εξελίχθηκαν σε αναγνωρίσιμα σύμβολα της δουλειάς της και έγιναν ιδιαίτερα περιζήτητες.

Πίσω από τη διεθνή αναγνώριση, όμως, υπήρχε μια βαθιά απογοήτευση. Η Κουσάμα πίστευε ότι ορισμένοι από τους άνδρες καλλιτέχνες της εποχής είχαν αντιγράψει ή επηρεαστεί σημαντικά από τις ιδέες της. Ανάμεσά τους ανέφερε τον Άντι Γουόρχολ, τον Κλας Όλντενμπουργκ και τον Λούκας Σαμάρας.

Όπως αισθανόταν η ίδια, το πρόβλημα ήταν ότι εκείνοι κατάφερναν να αποσπούν την αναγνώριση που περίμενε για τη δική της δουλειά. Τα έργα τους παρουσιάζονταν σε σημαντικότερες γκαλερί, ενώ εκείνη παρέμενε στο περιθώριο.

Απογοητευμένη από την πορεία της, στη Νέα Υόρκη και βλέποντας άνδρες καλλιτέχνες να αναγνωρίζονται για ιδέες που θεωρούσε δικές της, επέστρεψε στην Ιαπωνία ψυχικά καταβεβλημένη.

Το ψυχιατρείο έγινε το καταφύγιό της

Η Κουσάμα εισήχθη σε ψυχιατρική κλινικήπροκειμένου να λάβει θεραπεία. Εκεί, τελικά, επέλεξε να παραμείνει για το υπόλοιπο της ζωής της. Όπως είχε η ίδια περιγράψει, βρήκε ένα περιβάλλον όπου οι γιατροί έδειχναν ενδιαφέρον για την τέχνη ως μορφή θεραπείας. Το αίσθημα ασφάλειας που της προσέφερε η κλινική τής επέτρεψε να αφοσιωθεί ξανά στη δημιουργία.

Στη δεκαετία του ’70 και στις αρχές του ’80, το έργο της έγινε πιο σκοτεινό. Δημιούργησε σειρά από κολάζ, χρησιμοποιώντας εικόνες που παρέπεμπαν στους φυσικούς κύκλους της ζωής.

Η μεγάλη αναγνώριση ήρθε σταδιακά. Το 1993, η Κουσάμα έγινε η πρώτη Ιαπωνέζα καλλιτέχνις που εκπροσώπησε μόνη της τη χώρα της στη Μπιενάλε της Βενετίας. Η σχέση της με τη διοργάνωση, πάντως, είχε ξεκινήσει σχεδόν τρεις δεκαετίες νωρίτερα. Το 1966 είχε εμφανιστεί στη Βενετία χωρίς επίσημη πρόσκληση και είχε απλώσει στο έδαφος 1.500 καθρεφτένιες μπάλες.

Η θριαμβευτική συμμετοχή της, το 1993, άλλαξε δραστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν πλέον το έργο της, τόσο στην Ιαπωνία όσο και στο εξωτερικό. Το 2001, τιμήθηκε με το Βραβείο Asahi, για τη σημαντική προσφορά της στον πολιτισμό, την ακαδημαϊκή και την καλλιτεχνική ζωή της Ιαπωνίας.

Από μια καλλιτέχνιδα που για χρόνια έδινε μάχη για να ακουστεί, η Κουσάμα κατέληξε να γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της σύγχρονης τέχνης. Και μέχρι το τέλος, συνέχισε να δημιουργεί.

Το 2022, ένας πίνακάς της πωλήθηκε σε δημοπρασία έναντι περίπου 10,5 εκατ. δολαρίων, κατατάσσοντάς την ανάμεσα στις γυναίκες καλλιτέχνιδες με τις υψηλότερες τιμές πώλησης έργων στον κόσμο. Στο μεταξύ, τα έργα της άρχισαν να παρουσιάζονται στα μεγαλύτερα μουσεία διεθνώς, ενώ η χαρακτηριστική αισθητική της πέρασε και στον χώρο της μόδας. Η Κουσάμα συνεργάστηκε, μεταξύ άλλων, με τον οίκο πολυτελείας Louis Vuitton.

Στην αυτοβιογραφία της είχε περιγράψει μια χαρακτηριστική εμπειρία: «Μια μέρα, αφού είδα ένα τραπεζομάντιλο με κόκκινα λουλούδια πάνω σε ένα γραφείο, είδα το ίδιο μοτίβο παντού, στην οροφή, στα παράθυρα και στους στύλους. Γέμισε ολόκληρο το δωμάτιο και κάλυψε το σώμα μου».

Ένα κορίτσι από την Ιαπωνία που αρνήθηκε να ακολουθήσει τους κανόνες

Η Κουσάμα γεννήθηκε το 1929 στη Ματσουμότο, μια επαρχιακή πόλη στην περιοχή Ναγκάνο της κεντρικής Ιαπωνίας. Οι γονείς της δεν στήριξαν την επιθυμία της να σπουδάσει ζωγραφική στο Κιότο. Αργότερα, μάλιστα, της έλεγαν ότι η επιλογή της να ακολουθήσει την τέχνη αποτελούσε ντροπή για τη συντηρητική οικογένειά της.

Ούτε στις ΗΠΑ, όπου προσπάθησε να χτίσει την καλλιτεχνική της καριέρα, βρήκε πάντα αποδοχή. Ορισμένα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης την κατηγόρησαν ότι επιδίωκε διαρκώς τη δημοσιότητα, είτε με τα μηνύματά της υπέρ της ειρήνης είτε με τις επιθέσεις της απέναντι στο καλλιτεχνικό κατεστημένο.

Τελικά, όμως, η Κουσάμα κατάφερε να γίνει ακριβώς αυτό που κάποτε ο κόσμος της τέχνης δεν μπορούσε να αγνοήσει. Από το κορίτσι που έβλεπε έναν κόσμο γεμάτο μοτίβα και ψευδαισθήσεις μέχρι την παγκόσμια καταξίωση, η Γιαγιόι Κουσάμα ακολούθησε μια διαδρομή έξω από τα συνηθισμένα.

Οι βούλες, οι καθρέφτες, οι κολοκύθες, τα έντονα χρώματα και οι ατελείωτοι χώροι έγιναν η προσωπική της καλλιτεχνική γλώσσα. Για χρόνια πάλευε να βρει τη θέση της στον κόσμο της τέχνης. Στο τέλος, όμως, πέτυχε κάτι πολύ μεγαλύτερο. Εκανε εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο να δουν την πραγματικότητα μέσα από τα δικά της μάτια.